.

στη σύζυγο μου Νέλλη, για την έμπνευση και την ενθάρρυνση που μου προσφέρει

01

.03

Η κελτιβηρική περικεφαλαία χαλκιδικού τύπου

.

Π. Δεληγιάννης

.

Για την ακρίβεια, αυτό το κείμενο αφορά ένα αντικείμενο με το οποίο ασχολούμαι στη μελέτη μου: The Greek influence on the weaponry and armoury of the Iberians, Turdetani and other ancient peoples of the Iberian Peninsula.

.

Οι σχέσεις των Ελλήνων θαλασσοπόρων με την Ιβηρική Χερσόνησο υπήρξαν πανάρχαιες, ήδη από την εποχή του Μινωικού και του Μυκηναϊκού πολιτισμών, αν και ήταν περιορισμένες. Μετά την κατάρρευση του Μυκηναϊκού κόσμου και γενικά του κόσμου της Ανατολικής Μεσογείου λόγω της οικονομικής κατάρρευσης και των εισβολών των Λαών της Θάλασσας (13ος-12ος αιώνες π.Χ.), οι σχέσεις των Ελλήνων με τους λαούς της Ιβηρικής διακόπηκαν για αρκετούς αιώνες, έως την Αρχαϊκή Περίοδο (700-479 π.Χ.). Τότε, Ελληνες θαλασσοπόροι από τη Σάμο, τη Φώκαια, τη γειτονική Μασσαλία και άλλες πόλεις, ανακάλυψαν πάλι την Ιβηρική Χερσόνησο και αποκατέστησαν τις εμπορικές σχέσεις με τους λαούς της. Κυρίως η Φώκαια και η θυγατέρα της, Μασσαλία, πρωτοστάτησαν στην ίδρυση ελληνικών αποικιών στις ανατολικές ακτές της Ισπανίας, δηλαδή στην αρχαία εθνική περιοχή των Ιβήρων. Παρότι παλαιότερα θεωρείτο ότι οι Ιβηρες ήταν η μεγαλύτερη εθνική ομάδα της χερσονήσου, τις τελευταίες πέντε δεκαετίες διαπιστώθηκε ότι συνιστούσαν ένα περιορισμένο ποσοστό του πληθυσμού της το οποίο κατοικούσε στη βορειοανατολική ακτή της Ισπανίας. Οι σύγχρονοι Καταλανοί είναι οι βασικοί απόγονοι των Ιβήρων.

 

Οι σημαντικότερες ελληνικές αποικίες στο ισπανικό έδαφος ήταν το Εμπόριο, η Ρόδη και το Ημεροσκόπιο, όλες στην ανατολική ακτή. Οι Ελληνες δεν μπορούσαν να επεκταθούν ως αποικιστές στις υπόλοιπες ακτές της Ιβηρικής χερσονήσου επειδή αυτές ελέγχονταν σχεδόν σταθερά από τους Φοίνικες ανταγωνιστές τους. Ωστόσο οι Φοίνικες και οι Καρχηδόνιοι άποικοι τους επέτρεπαν στους Ελληνες ναυτικούς εμπόρους να εμπορεύονται και στις νότιες ακτές της χερσονήσου και έτσι η ελληνική πολιτισμική επιρροή επεκτάθηκε και εκεί. Εδώ και δεκαετίες έχει ανακαλυφθεί μία εκτεταμένη ελληνική εμπορική παροικία στην Ονοβα, η οποία συνυπήρχε με μία εγκατάσταση Φοινίκων και με τους Τουρδητανούς και άλλους γηγενείς. Από την άλλη πλευρά, μερικές πόλεις της ελληνικής Σικελίας και έπειτα της Κυρίως Ελλάδας άρχισαν να χρησιμοποιούν Ιβηρες μισθοφόρους από τον 5ο αιώνα π.Χ.

Iberian warriors

Στον παρόντα πίνακα της Sandra Delgado, ο Κελτίβηρας στο πρώτο πλάνο φέρει την εν λόγω περικεφαλαία.

.

Spain

 

Η τοποθεσία στην οποία ανακαλύφθηκε το κράνος σύμφωνα με την υπόθεση υπέρ της Σόρια.

.

Πέρα από τον καθημερινό βίο, την τεχνολογία και την καλλιτεχνική έκφραση, η ελληνική πολιτισμική επιρροή στην προ-ρωμαϊκή Ιβηρική χερσόνησο επεκτάθηκε και στον τομέα της πολεμικής  τέχνης, περισσότερο στον σχεδιασμό των όπλων και λιγότερο στον τομέα της τακτικής. Αυτή η επιρροή συνιστά το αντικείμενο μιας μελέτης που έχω ετοιμάσει. Ένα χαρακτηριστικό αντικείμενο ως αποτέλεσμα αυτής της επιρροής είναι μία εντυπωσιακή περικεφαλαία η οποία ανακαλύφθηκε στην επαρχία Σόρια της Ισπανίας, σε περιοχή της αρχαίας χώρας των Αρεβάκων Κελτιβήρων και των γειτονικών τους Πεληνδόνων. Οι Αρεβάκοι ήταν μία από τις ισχυρότερες κελτιβηρικές φυλές. Σύμφωνα με άλλη λιγότερο πιθανή άποψη, το κράνος ανακαλύφθηκε στην επαρχία της Σαραγόσα. Προσωπικά θεωρώ την υπόθεση της Σόρια πιθανότερη επειδή τα τεκμήρια υπέρ της είναι ισχυρότερα.

Το κράνος είναι μάλλον των 4ου-3ου αιώνων π.Χ. και ανακαλύφθηκε μαζί με άλλα δεκαέξι κράνη σε έναν κρημνό, σε αρχαιολογικό απόθεμα προστατευμένο από το χώμα και τις καιρικές συνθήκες. Λόγω αυτής της προστασίας, δεν έχει οξειδωθεί και δεν έχει υποστεί σοβαρές αλλοιώσεις. Ο σχεδιασμός του το κατατάσσει φανερά στον χαλκιδικό τύπο και στην τοπική κελτιβηρική ή ιβηρική ποικιλία του. Ο χαλκιδικός τύπος περικεφαλαίας αναπτύχθηκε στα οπλουργεία της Χαλκίδας, στην Εύβοια, πριν επεκταθεί ραγδαία σε όλο σχεδόν τον Ελληνικό Κόσμο και έπειτα σε αρκετούς άλλους λαούς της Μεσογείου. Το κράνος έχει τα βασικά χαρακτηριστικά του αρχικού χαλκιδικού τύπου. Ένα άλλο κράνος από το ίδιο απόθεμα διαθέτει επιπλέον στην προεξοχή ανάμεσα στα μάτια μία οπή για τη στήριξη πιο εκτεταμένου προστατευτικού επιρρίνιου. Οι περικεφαλαίες ανήκαν έως πρόσφατα στην Axel Guttmann Collection. Το εύρημα έχει δημοσιευθεί στο H. Born, “Restaurierung antiker Bronzewaffen – Sammlung Axel Guttmann”, vol. 2, Mainz 1993, example XIV (AG 356).

04

Μια ακόμη κελτιβηρική περικεφαλαία χαλκιδικού τύπου απο το ίδιο αρχαιολογικό απόθεμα.

.

Η τεχνοτροπία του κράνους όπως και αρκετών ακόμη από εκείνα που ανακαλύφθηκαν στο αρχαιολογικό απόθεμα της Σόρια, και η σπανιότητα των ελληνογενών όπλων στα κελτιβηρικά εδάφη με οδηγεί στην εκτίμηση ότι παρότι ανακαλύφθηκε σε κελτιβηρική περιοχή, το συγκεκριμένο είδος ενδεχομένως ανήκει σε μία αρχική καθαυτό ιβηρική τεχνοτροπία η οποία μετεμφυτεύθηκε από τους Ιβηρες στους Κελτίβηρες. Ισως να προέρχονται από εμπόριο ανάμεσα στους δύο λαούς ή να είναι λάφυρο από επιδρομή των Κελτιβήρων στα ιβηρικά εδάφη, αν και ο μεγάλος αριθμός ευρημάτων αυτού του είδους περικεφαλαίας το οποίο βρέθηκε στο ίδιο απόθεμα μάλλον αποκλείει την τελευταία υπόθεση. Αν δεχθούμε την άποψη ότι η περικεφαλαία ανακαλύφθηκε κοντά στη Σαραγόσα, δηλαδή σε ιβηρική εθνική περιοχή, τα πράγματα απλοποιούνται επειδή η ελληνική πολιτισμική επίδραση ήταν πιο έντονη στους Ιβηρες, αλλά είδαμε ότι η περίπτωση της Σόρια είναι ισχυρότερη. Τέλος, είναι πιθανό ότι ένα μέρος της ελληνικής επιρροής στο αρχαίο ιβηρικό οπλοστάσιο μεταδόθηκε σε αυτό από τους Ετρούσκους οι οποίοι είχαν επίσης επαφές και σχέσεις με την Ισπανία, και χρησιμοποιούσαν το σύνολο του αρχαίου ελληνικού οπλοστασίου.

.

Περικλής Δεληγιάννης

.

 

 

 

 

 

 

Advertisements