01Τεράστιες τουρκικές σημαίες στα ερείπια της κατεστραμμένης Νισίβεως, στρατιώτες και τεθωρακισμένα οχήματα. Το «έργο» των Τουρκομάνων σκηνιτών έχει ολοκληρωθεί…….

.

Π. Δεληγιάννης

.

            Τις τελευταίες ημέρες, άλλη μία πολύ σημαντική είδηση πέρασε σχεδόν απαρατήρητη από τα ελληνικά ΜΜΕ: η ουσιαστική πτώση των τελευταίων συνοικιών της κουρδικής πόλης Νουσαϋμπίν της νοτιοανατολικής Τουρκίας, στον έλεγχο του τουρκικού στρατού.

            Και παρότι οι γείτονες μάλλον προσπαθούν να πείσουν ότι ο στρατός και η αστυνομία τους αντιμετωπίζουν απλές «τρομοκρατικές ομάδες» σε μία συνήθη αναμέτρηση εναντίον λίγων φανατικών, για μία ακόμη φορά τα «ντοκουμέντα» δείχνουν ότι η  Τουρκία αντιμετωπίζει έναν πραγματικό πόλεμο ευρείας κλίμακας εντός των συνόρων της, ενδεχομένως τη μεγαλύτερη μεταπολεμική απειλή για την υπόσταση της. Εξ’ ου και οι κλιμακούμενες και μάλλον αδέξιες προκλητικές ενέργειες των τελευταίων μηνών σε βάρος της χώρας μας, τις οποίες πιέσεις οι Τούρκοι φρόντισαν φυσικά να «μετεμφυτεύσουν» και στους άλλους γείτονες στα βορειοδυτικά μας. Η διπλή πίεση/υπερκέραση (στα ανατολικά και στα βορειοδυτικά μας) είναι πάντα αποτελεσματικότερη από την απλή. Και γιατί συμβαίνουν αυτά; Λόγω του γνωστού χιλιοειπωμένου αξιώματος: «Όταν η Τουρκία αντιμετωπίζει εσωτερικό πρόβλημα, φροντίζει να το ‘εξάγει’ για να το εκτονώσει».

Γενικά φαίνεται πως η Αγκυρα τελεί υπό καθεστώς σύγχυσης ως προς την εξωτερική πολιτική της: δεν της φθάνει το γεγονός ότι μόλις πρόσφατα έφθασε στα πρόθυρα “θερμών εξελίξεων” με τη Ρωσία με την οποία παραμένει σε κατάσταση έντασης, έχει σταθερά κακές σχέσεις με όλους τους γείτονες της, οι σχέσεις της με τις ΗΠΑ βρίσκονται εδώ και πολύ καιρό σε “μετέωρη κατάσταση”, οι συναλλαγές της με το ΙΚ  έχουν αποδειχθεί, φροντίζει σταθερά να πιέζει την Ελλάδα και την Κύπρο, εκτός λοιπόν από όλα αυτά τα ριψοκίνδυνα επιπρόσθετα κατάφερε να εξοργίσει τόσο τη Γερμανία και γενικά την ΕΕ ώστε το Βερολίνο να αναγνωρίσει επιτέλους την Αρμενική Γενοκτονία (ένα μήνυμα προς την Αγκυρα να μην περιμένει ποτέ την είσοδο της χώρας στην ΕΕ, κάτι το οποίο η Αγκυρα έχει κατανοήσει άλλωστε από δεκαετίες, αλλά επιμένει στο αίτημα της για άλλους λόγους).  Και όλα αυτά με το κουρδικό πρόβλημα της να γνωρίζει τη μεγαλύτερη έξαρση του.

             Η Νουσαϋμπίν δεν είναι άλλη από τη λαμπρή Σελευκιδική και έπειτα Ρωμαϊκή/Βυζαντινή μητρόπολη Νίσιβι. Οι ρίζες της πόλης ανήκουν στη 2η προχριστιανική χιλιετία, με αραμαϊκό πληθυσμό. Οι Ασσύριοι, οι Βαβυλώνιοι και οι Πέρσες τη χρησιμοποίησαν ως διοικητικό κέντρο της περιβάλλουσας περιοχής αλλά ήταν οι Σελευκίδες εκείνοι οι οποίοι έθεσαν τις βάσεις της μετέπειτα λαμπρής Νισίβεως. Στις αρχές του 3ου αι. πΧ, λίγες δεκαετίες μετά την κατάληψη της πόλης από τις δυνάμεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, οι Σελευκίδες την επανίδρυσαν ως Αντιόχεια της Μυγδονίας προσθέτοντας στον αρχικό αραμαϊκό πληθυσμό Ελληνες αποίκους, αρχικά κυρίως Μακεδόνες και έπειτα και από την υπόλοιπη Ελλάδα. Το όνομα ‘Αντιόχεια’ είναι δυναστικό λόγω του Αντιόχου Α΄ ενώ Μυγδονία είχε ονομασθεί από τους Μακεδόνες η γύρω εκτεταμένη περιοχή λαμβάνοντας το όνομα της μακεδονικής Μυγδονίας (περιοχής). Ενδεχομένως αρκετοί από τους Μακεδόνες αποίκους της συριακής περιοχής κατάγονταν από τη Μυγδονία. Γενικά η συριακή Μυγδονία υπήρξε περιοχή εκτεταμένου ελληνικού αποικισμού, μάλλον λόγω του ήπιου κλίματος συγκριτικά με τις θερμοκρασίες της συριακής ημιερήμου νοτιότερα.

02

05Σε αυτόν τον χάρτη της Ρωμαϊκής Μικράς Ασίας, Συρίας και Κύπρου, σημειώνεται η θέση της Νισίβεως κάτω δεξιά (Nisibis), ανάμεσα στις άλλες ελληνογενείς μεγαλουπόλεις  Εδεσσα, Εύρωπο, Ζεύγμα, Κύρρο, Νικηφόριο, Δούρα Εύρωπο κ.α. (map credit: Sardis verlag).

.

04

03Τουρκικές ειδικές δυνάμεις επί το «έργον» στη Νίσιβι. Στην κάτω φωτογραφία παρατήρησα ένα ενδιαφέρον στοιχείο: τα διακοσμητικά στη δίφυλλη εξώπορτα μοιάζουν με αλλοιωμένους δικέφαλους αετούς. Μήπως αποτελούν ένδειξη «πολιτισμικής μνήμης» των Βυζαντινών χρόνων; (ειδικά αν η συγκεκριμμένη οικία ανήκει και σε Ασσύριους χριστιανούς). Οσο για τους εικονιζόμενους στρατιώτες, ο εξοπλισμός τους φυσικά έχει αλλάξει ριζικά από την εποχή των Τουρκομάνων Ογούζων προγόνων τους, αλλά η νοοτροπία παραμένει η ίδια.

Nisibis

Και για να υπάρχει μία ολοκληρωμένη εικόνα: δρόμος της Νισιβεως πριν τις επιχειρήσεις του τουρκικού στρατού (Wikimedia commons)

.

Η πόλη αναπτύχθηκε περισσότερο κατά τη Ρωμαϊκή εποχή όταν το αρχικό όνομα της, Νίσιβις, επικράτησε και πάλι. Ο πληθυσμός της συνέχισε να αποτελείται από Ελληνες, εξελληνισμένους Αραμαίους, αραμαιόφωνους Αραμαίους, Εβραίους και λίγους Ιρανούς, προγόνους των Κούρδων. Η στρατηγική αξία και η ευπορία της την κατέστησε μήλο της έριδος ανάμεσα σε Ρωμαίους και Πάρθους και έπειτα ανάμεσα σε Ρωμαίους και Σασσανίδες, και στη συνέχεια ανάμεσα σε Βυζαντινούς και Σασσανίδες και έπειτα ανάμεσα στους Βυζαντινούς και στο Αραβικό Χαλιφάτο. Μεγάλες μορφές της ρωμαϊκής/βυζαντινής ιστορίας όπως ο αυτοκράτωρ Ιοβιανός, ο Αμμιανός Μαρκελλίνος και ο αυτοκράτωρ Ιουλιανός έχουν συνδέσει τη δράση τους με τη Νίσιβι, της οποίας τα τείχη και η περιοχή κατέστησαν επανειλημμένα πεδία σφοδρών συγκρούσεων ανάμεσα στους προαναφερόμενους αντιμαχόμενους. Η πόλη υπέστη αρκετές φορές πολιορκίες, καταλήψεις και ανακαταλήψεις σε εκείνους τους αιώνες. Τέλος, η Νίσιβις υπήρξε ένα σημαντικό ελληνιστικό πνευματικό κέντρο και ένα από τα πρώιμα και σημαντικότερα κέντρα του Χριστιανισμού.

Η αραβική κατάκτηση της το 639 μΧ υπήρξε επίσης αποφασιστικό γεγονός για την Ιστορία της. Παρότι ανακτήθηκε για λίγο από τους Βυζαντινούς, η σταθερή μουσουλμανική κατάκτηση της σήμανε τη ραγδαία ελάττωση του ελληνικού πληθυσμού της ο οποίος είχε ήδη αρχίσει να μειώνεται και πριν το 639, αλλά και την ελάττωση του εντόπιου αραμαϊκού πληθυσμού. Ενας από τους λόγους αυτής της αλλοίωσης ήταν και η παλαιότερη εγκατάσταση Ιρανών εποίκων στην πόλη. Στη συνέχεια η Νίσιβις πέρασε υπό τον έλεγχο διαφόρων αραβικών, κουρδικών, τουρκικών, ιρανικών και μογγολικών δυναστειών, διαρκώς ελαττούμενη. Σύντομα ο ελληνικός (ορθόδοξος) πληθυσμός εξέλιπε μετά από άνω των 1.000 χρόνων παρουσίας στην πόλη (περ. 320 π.Χ.-700 μ.Χ.), ενώ και οι Αραμαίοι φορείς του Χριστιανισμού (κυρίως Μονοφυσίτες) κατέστησαν μειονότητα έναντι των μουσουλμάνων. Εως την κατάληψη της Νισίβεως το 1515 από τους Οθωμανούς, οι Κούρδοι οι οποίοι ήταν οι τοπικοί φορείς και της μουσουλμανικής θρησκείας μαζί με μερικούς εξισλαμισθέντες Αραμαίους (Σύριους), ήταν πλέον η πλειοψηφία του πληθυσμού καθιστώντας την πόλη κουρδική. Στον πληθυσμό είχε προστεθεί από αιώνες και το τουρκικό στοιχείο το οποίο παρέμεινε πάντα πολύ περιορισμένο. Το αρχαίο όνομα ‘Νίσιβις’ της πόλης το οποίο είναι αραμαϊκό και όχι ελληνικό όπως θεωρείται ενίοτε, εξαραβίσθηκε δίνοντας το σύγχρονο όνομα Νουσαϋμπίν.

Το 1915 η αρμενική και η ασσυριακή (χριστιανική) κοινότητα της πόλης εξοντώθηκαν κατά την Αρμενική Γενοκτονία. Κατά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1918, η Νίσιβις έμεινε εντός των τουρκικών συνόρων. Σήμερα, ο πληθυσμός της είναι  συντριπτικά κουρδικός (κατά 90 % σύμφωνα με μία εκτίμηση) με μειονότητες Αράβων (μουσουλμάνοι απόγονοι των Αραμαίων), Τούρκων και Ασσυρίων (χριστιανοί απόγονοι των Αραμαίων). Τον Νοέμβριο του 2015, η Νίσιβις τέθηκε υπό απαγόρευση της κυκλοφορίας των πολιτών της λόγω της αυξανόμενης έντασης μεταξύ του τουρκικού καθεστώτος και του φιλοκουρδικού κόμματος HDP το οποίο επικρατεί συντριπτικά στην πόλη κατα τις εκλογικές αναμετρήσεις .

Λίγο αργότερα ξεκίνησαν οι εχθροπραξίες ανάμεσα στον τουρκικό στρατό και στους Κούρδους μαχητές του ΡΚΚ οι οποίοι εισχώρησαν στην πόλη και έως τον Μάρτιο του 2016 ήλεγχαν τη μισή έκταση της. Υπήρξαν πολλές απώλειες και για τις δύο πλευρές αλλά κυρίως για τον κουρδικό άμαχο πληθυσμό. Εως τις αρχές Απριλίου, οι 60.000 από τους 90.000 συνολικούς κατοίκους της πόλης την είχαν εγκαταλείψει καθιστάμενοι πρόσφυγες, και το μεγαλύτερο μέρος των κτιρίων της έχει υποστεί καταστροφές από τα βαρέα όπλα των Τούρκων, ενώ πολλά κτίρια έχουν ισοπεδωθεί. Συνεπώς η Νίσιβις παρότι βρίσκεται εντός της Τουρκίας είχε πολύ χειρότερη τύχη από αρκετές γειτονικές συριακές και ιρακινές πόλεις οι οποίες βρίσκονται σε χώρες οι οποίες αντιμετωπίζουν μακροχρόνιο εμφύλιο πόλεμο. Στο μεταξύ ο τουρκικός στρατός είχε ανακαταλάβει το μεγαλύτερο μέρος της πόλης, εκτός από έξι συνοικίες όπου η αντίσταση συνεχιζόταν. Στα τέλη Μαϊου 2016, οι Κούρδοι μαχητές ανακοίνωσαν την απόσυρση των δυνάμεων τους από την πόλη λόγω των βαρέων απωλειών τους και επειδή ήθελαν να αποφύγουν περαιτέρω αιματοχυσία μεταξύ του εναπομείναντος άμαχου πληθυσμού. Κατά τις τελευταίες ημέρες (αρχές Ιουνίου), οι τελευταίοι πυρήνες κουρδικής αντίστασης στη Νίσιβι σίγησαν, αλλά ο αγώνας συνεχίζεται σε άλλες περιοχές του Κουρδιστάν.

Από την άποψη του αέναου ιστορικού παρατηρητή, οι φωτογραφίες από την ισοπεδωμένη Νίσιβι του 2016 μου δίνουν την πικρή αίσθηση ότι ο ο Τσανγκρί Μπεγκ, ο Τογρούλ Μπεγκ, ο Αλπ Αρσλάν, ο Ντανισμέντ Μαλίκ Αχμέτ, ο Σουλεϊμάν ιμπν Κουτλουμίς , ο Γαζή Οσμάν, ο Λαλά Σαχίν, ο Εβρενός ή ο Γαζή Ορχάν – για να μην αναφέρω πάλι τους χιλιοαναφερθέντες Αττίλα και Τζένγκις Χαν – ανέβηκαν πάλι στα άλογα τους, κρέμασαν τις φαρέτρες, τις τοξοθήκες και τις χατζάρες τους, άδραξαν γερά τα χαλινάρια των ατιών τους και κάλπασαν πάλι για το προσφιλές και σύνηθες έργο τους: την πλήρη καταστροφή και εκθεμελίωση πόλεων, πολιτισμών, εθνοτήτων και θρησκειών, τη σφαγή και αρπαγή ανθρώπων, και την οικειοποίηση των εδαφών αλλά και των πολιτισμικών και ιστορικών κληρονομιών τους. Εξάλλου το ίδιο έπραξαν και το 1896-1923 σε βάρος των Αρμενίων, Μικρασιατών, Ποντίων και Ασσυρίων και έπειτα σε βάρος των Κυπρίων.

Κοιτώντας αυτές τις τραγικές εικόνες μπορούμε να σχηματίσουμε στον νου μας μια αρκετά ακριβή εικόνα για το πώς θα έμοιαζαν πολλές πόλεις της Βυζαντινής Μικράς Ασίας μετά τις τουρκικές νίκες επί των αυτοκρατορικών δυνάμεων το 1071 στο Μαντζικέρτ, το 1176 στο Μυριοκέφαλο και άλλες, και συνεπώς μετά το επακόλουθο πέρασμα των άγριων Τουρκομάνων σκηνιτών-νομάδων από τις Βυζαντινές πόλεις. Σχεδόν χίλια χρόνια αργότερα, οι απόγονοι των Τουρκομάνων παραμένουν Τουρκομάνοι …….

.

Περικλής Δεληγιάννης

.