portuguese galleonΠορτογαλικό γαλεόνι της εποχής. Το πορτογαλικό ναυτικό ελεγχόταν από τον Φίλιππο.
.

mapΧάρτης της χερσαίας κατάκτησης της Αγγλίας. Τα βέλη δείχνουν τις επιχειρήσεις των Ισπανών και των συμμάχων τους (Ουαλών και Ιρλανδών) για την κατάληψη του Λονδίνου, του Μπρίστολ και άλλων πόλεων.
.
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ  Α΄ ΜΕΡΟΣ
.
Την επόμενη ημέρα, ο Σάντα Κρούζ ειδοποίησε τον Δούκα της Πάρμας ο οποίος περίμενε με τον στρατό του στην Δουνκέρκη και τα γειτονικά λιμάνια, να είναι έτοιμος για τον απόπλου των αποβατικών σκαφών του με προορισμό την αγγλική ακτή. (σημείωση)
Η αγγλική μοίρα του Ντόβερ (Dover), η οποία επιτηρούσε έως τότε τoν Πάρμας, είχε ενωθεί με τον κύριο στόλο του Χάουαρντ κατά την προσπάθεια του να ανακτήσει το Πόρτσμουθ. Οι Άγγλοι υπολόγιζαν ότι ο συμμαχικός τους ολλανδικός στόλος θα επιτηρούσε τον Πάρμας αλλά έσφαλαν. Οι Ολλανδοί δεν εμπιστεύθηκαν ποτέ πραγματικά την αγγλική λυκοφιλία, παρότι η ήττα της Ελισάβετ θα σήμαινε και την δική τους υποταγή στην Ισπανία. Είχαν γίνει έξαλλοι από το γεγονός ότι η Αγγλίδα βασίλισσα συνέχιζε τις διαπραγματεύσεις σύναψης συνθήκης ειρήνης με τον Πάρμας, αγνοώντας τον δικό τους πόλεμο εναντίον του. Φοβούνταν ότι η Ελισάβετ και ο Δούκας είχαν πλησιάσει πολύ στην σύναψη ειρήνης η οποία θα άφηνε τους Ισπανούς απερίσπαστους να υποτάξουν την Ολλανδία. Ο Πάρμας είχε συμβάλει στην σύγχυση τους, διαχέοντας παραπλανητικές πληροφορίες ότι ο αποβατικός στόλος του δεν θα κατευθυνόταν στην Αγγλία αλλά στην ολλανδική ακτή. Μετά από αυτά, οι Ολλανδοί δεν δίστασαν να κρατήσουν τα πολεμικά τους αγκυροβολημένα στα λιμάνια τους προκειμένου να προστατευθούν από την απειλή της απόβασης του στρατού του Πάρμας.
.

Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΑΓΓΛΙΑΣ

Η κακοκαιρία που ξέσπασε καθυστέρησε τις επιχειρήσεις για δύο ημέρες. Ο Σάντα Κρούζ επειγόταν να επιχειρήσει επειδή οι Άγγλοι συγκέντρωναν ταχέως χερσαίες δυνάμεις στο γειτονικό Σάουθάμπτον προκειμένου να ανακαταλάβουν το Πόρτσμουθ. Με την καλυτέρευση του καιρού, τα πλοία της Αρμάδας κάλυψαν τον θαλάσσιο χώρο από το Πόρτσμουθ έως την Δουνκέρκη προκειμένου να προστατεύσουν τα αβαθή αποβατικά σκάφη του Πάρμας. Ο εξουθενωμένος αγγλικός στόλος κινήθηκε για την ύστατη προσπάθεια αποτροπής. Οι Άγγλοι πολέμησαν λυσσαλέα, κατορθώνοντας με καταιγισμό οβίδων να καταστρέψουν αρκετά γαλιόνια του Σάντα Κρούζ και να βυθίσουν λίγα από τα σκάφη του Πάρμας. Αλλά τελικά αποκρούσθηκαν με βαριές απώλειες από τους Ισπανούς ναυτικούς οι οποίοι κράτησαν αδιάρρηκτο το «ξύλινο τείχος» που είχαν στήσει στα νερά της Μάγχης. Ταυτόχρονα, οι επιθέσεις του αγγλικού στρατού υπό τον Λέστερ (από το Σαουθάμπτον) εναντίον της ισπανικής φρουράς του Πόρτσμουθ, δεν είχαν αποτέλεσμα επειδή οι πεζοναύτες και οι μισθοφόροι που είχε εγκαταστήσει στην πόλη ο Σάντα Κρουζ ήταν εμπειροπόλεμοι στρατιώτες και προστατευμένοι από ισχυρές οχυρώσεις. Ετσι σε δύο ημέρες, 17.000 στρατιώτες του Πάρμας βρίσκονταν στην αγγλική ακτή, έτοιμοι για την χερσαία εισβολή. Σύντομα, τα σχεδόν απροστάτευτα λιμάνια του Μπράιτον (Brighton) και του Ντόβερ έπεσαν στα χέρια τους.


Ο αγγλικός στόλος άρχισε να διαλύεται και ο Σάντα Κρούζ έστειλε αμέσως 20 από τα πλοία του στην Ιρλανδία και την Ορεινή Σκωτία. Οι Ισπανοί πλοίαρχοι δεν άργησαν να πείσουν τους Ιρλανδούς να επαναστάτησουν εναντίον της μισητής αγγλικής εξουσίας. Άλλωστε πολλά από τα αγγλικά στρατεύματα του νησιού τους είχαν μεταφερθεί στην μητρόπολη, προκειμένου να πολεμήσουν τον Πάρμας. Οι Καθολικοί Σκώτοι Χάιλάντερς που ήρθαν επίσης σε συνεννόηση με τους Ισπανούς αξιωματικούς οι οποίοι αγκυροβόλησαν στα νερά τους, ετοιμάστηκαν για εισβολή στο αγγλικό έδαφος. Ο Σκώτος Προτεστάντης βασιλέας Ιάκωβος κατανόησε ότι τα πάντα είχαν χαθεί για την Ελισάβετ. Προκειμένου να διατηρήσει τον θρόνο του, βαπτίσθηκε Καθολικός και επέτρεψε την εισβολή του στρατού στην Αγγλία (τέλος Σεπτεμβρίου). Εντούτοις, μεγάλο τμήμα των Χαϊλάντερς πολεμιστών παρέμεινε στην Πεδινή Σκωτία για να επιτηρεί τους φιλο-άγγλους Προτεστάντες ευγενείς της.
Στο μεταξύ ο Πάρμας είχε μεταφέρει και τα υπόλοιπα στρατεύματα του από τη Φλάνδρα. Με συγκεντρωμένο το στράτευμα του άρχισε να βαδίζει αργά και προσεκτικά στην αγγλική ενδοχώρα κάτω από τη στενή επιτήρηση του αγγλικού στρατού υπό τον Λέστερ ο οποίος όμως δεν μπορούσε ακόμη να δώσει την αποφασιστική μάχη καθώς περίμενε ενισχύσεις από όλη την αγγλική επικράτεια. Ετσι ο Δούκας της Πάρμας κατόρθωσε να πλησιάσει το Λονδίνο ενώ ταυτόχρονα είχε στείλει ένα δεύτερο εκστρατευτικό σώμα να κατακτήσει το Μπρίστολ (Bristol) προκειμένου να απομονώσει τη νοτιοδυτική Αγγλία με τα στρατηγικά λιμάνια της και να έρθει σε επαφή με τους δυτικούς Ουαλούς. Οι τελευταίοι δεν είχαν λησμονήσει την αιματηρή καταστολή της επανάστασης τους υπό τον Όουεν Γκλίντορ (Owen Glidorower, 1400-1412) από τους Άγγλους. Ενώθηκαν με τους Ιρλανδούς πολεμιστές που είχαν διαπλεύσει με τα αλιευτικά σκάφη τους την Ιρλανδική θάλασσα και βάδισαν εναντίον των Άγγλων.

Duke of Parma Alexander FarneseΑλέξανδρος Φαρνέζε, Δούκας της Πάρμας.
.
Ο ναύαρχος Χάουαρντ κατανόησε ότι σε λίγο δεν θα υπήρχαν λιμάνια ελεύθερα για τα εναπομείναντα γαλιόνια του. Το μεγαλύτερο μέρος των Άγγλων ναυτικών αποβιβάστηκε στο Μπόουρνμουθ προκειμένου να βοηθήσει την χερσαία πολεμική προσπάθεια εναντίον της γενικής εισβολής. Άλλοι Άγγλοι έπλευσαν στον Ατλαντικό με στόχο να φθάσουν στις φίλιες βορειο-ευρωπαϊκές προτεσταντικές χώρες, παραπλέοντας την Ιρλανδία και την Σκωτία από τον βορρά.
Αρκετά αγγλικά πλοία ναυάγησαν στις ακτές των δύο κελτικών χωρών, όπου οι επιζώντες ναυτικοί τους εξοντώθηκαν από τους εντόπιους. Όσα σκάφη γλύτωσαν, ακολούθησαν διαφορετικές κατευθύνσεις. Άλλα έπλευσαν προς την Βόρεια θάλασσα όπου τα πληρώματα τους αφανίστηκαν από την πείνα και τις επιδημίες. Τελικά μόνο 11 κατόρθωσαν να φθάσουν στη Νορβηγία και την Δανία. Άλλοι Άγγλοι επιζώντες θεώρησαν καλύτερη επιλογή την βόρεια Αμερική. Τα επόμενα χρόνια χρησιμοποίησαν τους ακατοίκητους όρμους της ως ορμητήρια για πειρατεία εις βάρος των ισπανικών πλοίων. Σχεδόν όλοι σκοτώθηκαν ή συνελήφθησαν και απαγχονίσθηκαν έως το 1599. Λίγοι επιζώντες βρέθηκαν αργότερα να ζουν με τους Ινδιάνους Αλγκονκίν.
Στο μεταξύ, ο σκωτικός στρατός με «αιχμή» τους ισχυρούς Χάιλάντερς νίκησε τις αποδυναμωμένες αγγλικές δυνάμεις της βόρειας Αγγλίας στη μάχη του ποταμού Γουέαρ (Wear) (Οκτώβριος 1588). Στο νότο, οι άλλοι Κέλτες (Ιρλανδοί και Ουαλοί) κατέλαβαν μεγάλο τμήμα της δυτικής Αγγλίας ενώ ο στρατός του Πάρμας είχε κατακτήσει το αγγλικό έδαφος νοτίως του Τάμεση, αρχίζοντας την πολιορκία του Λονδίνου. Οι περισσότεροι άνδρες του Λέστερ είχαν ήδη σκοτωθεί στις αμυντικές μάχες που έδωσαν. Ο ίδιος ο Λέστερ τραυματίσθηκε βαριά και αποσύρθηκε από την ηγεσία του στρατού. Οι εναπομείναντες Άγγλοι στρατιώτες αποτελούνταν κυρίως από ανεκπαίδευτους και απόλεμους πολιτοφύλακες που είχαν συγκεντρωθεί από όλη την έκταση της χώρας τους. Οι Ολλανδοί, οι Γερμανοί και οι Σκανδιναβοί Προτεστάντες δεν μπορούσαν να βοηθήσουν την Ελισάβετ επειδή η Αρμάδα τους επιτηρούσε αγκυροβολημένη στο Καλαί και στο Ντόβερ. Εξάλλου η πολιτειακή πολυδιάσπαση τους δεν τους επέτρεπε να συντονίσουν τις προσπάθειες τους και να δώσουν αποφασιστική βοήθεια στην Αγγλία, ακόμη και αν μπορούσαν.
Η ύστατη μάχη για την τύχη του Λονδίνου δόθηκε στο Μπλάκχηθ (Blackheath), στα νότια της πόλης. Οι 20.000 επαγγελματίες στρατιώτες του Πάρμας συνέτριψαν τους 22.000 Άγγλους υπό την ηγεσία του Λόρδου του Έσσεξ (Essex), σκοτώνοντας πολλούς, ανάμεσα τους και τον πλοίαρχο Φρόμπισερ ο οποίος πολέμησε ως απλός στρατιώτης (5 Νοεμβρίου 1588).
Ο νικητής ισπανικός στρατός εισήλθε στο Λονδίνο. Μεγάλο μέρος των τρομοκρατημένων πολιτών του είχε εγκαταλείψει την πόλη ενώ οι υπόλοιποι κλείσθηκαν στα σπίτια τους, προσευχόμενοι για την σωτηρία τους. Οι τελευταίοι Άγγλοι στρατιώτες, 2.500 άνδρες, είχαν οχυρωθεί στο παλάτι, αποφασισμένοι να προστατεύσουν την βασίλισσα τους μέχρι το τέλος. Αλλά κάτι τέτοιο δεν χρειάσθηκε. Η Ελισάβετ παραδόθηκε αυτόβουλα στον Πάρμας για να αποφευχθεί περαιτέρω αιματοχυσία.
Ο Σάντα Κρούζ έστειλε την έκπτωτη βασίλισσα στη Λισσαβόνα με ισχυρή ναυτική συνοδεία για το ενδεχόμενο προσπάθειας κάποιων Προτεσταντών κουρσάρων να την ελευθερώσουν. Η Ελισάβετ παρέμεινε στην πόλη για λίγες ημέρες. Ούτε ο Φίλιππος, ούτε κάποιος Ισπανός αξιωματούχος συναντήθηκε μαζί της. Η τύχη της είχε προαποφασιστεί: η νηοπομπή μεταφοράς της ξεκίνησε σε λίγο για τη Νέα Ισπανία (Μεξικό) όπου θα εξοριζόταν για την υπόλοιπη ζωή της. Ο τόπος εξορίας της ήταν η παλαιά λαμπρή πόλη Τλαξκάλα (Tlaxcala), η μεγάλη αντίπαλος των Αζτέκων. Οι Ισπανοί δεν ήθελαν να την εξορίσουν στην Τενοκτιτλάν όπου σε αυτή τη μεγάλη πόλη θα μπορούσε να φυγαδευθεί από Προτεστάντες πράκτορες. Δεκαοκτώ μήνες αργότερα έφθασε στην Ευρώπη η είδηση ότι η Ελισάβετ πέθανε στην Τλαξκάλα, μην αντέχοντας το κλίμα της περιοχής. Ωστόσο, υπήρξαν έντονες φήμες ότι η έκπτωτη βασίλισσα δηλητηριάστηκε από τους Ισπανούς φρουρούς της.

portland billΗ Αρμάδα έξω από το Πορτλαντ Μπιλ της νότιας Αγγλίας.
.
ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΙΣΠΑΝΙΚΗΣ ΝΙΚΗΣ

Στην Αγγλία, οι παπικοί απεσταλμένοι και αρκετοί απλοί Καθολικοί ιερείς καταπιάστηκαν με το έργο της επαναφοράς της Αγγλίας, της Πεδινής Σκωτίας και της ανατολικής Ουαλίας στο Καθολικό δόγμα. Η Ιερά Εξέταση είχε μεγάλο και κοπιώδες έργο, ωστόσο υπήρξαν ρητές οδηγίες τόσο του Πάπα όσο και του Φιλίππου να αποφευχθούν οι αυθαιρεσίες και οι υπερβολές οι οποίες οδήγησαν τον λαό στην «πλάνη» του Προτεσταντισμού. Λίγες χιλιάδες Άγγλοι κάηκαν στις πυρές και μετά από δέκα χρόνια η χώρα φαινόταν να είναι πάλι Καθολική. Παρά ταύτα, ήταν κοινό μυστικό ότι υπήρχαν ακόμη πολλοί Κρυπτο-προτεστάντες. Μερικές χιλιάδες Βρετανοί Προτεστάντες διέφυγαν με πλοιάρια στην Γερμανία και την Σκανδιναβία.
Επιστρέφοντας στον Δεκέμβριο του 1588, οι Ισπανοί φρόντισαν να απαλλαγούν από αρκετούς επικίνδυνους Άγγλους αξιωματούχους, απαγχονίζοντας τους με διάφορες κατηγορίες στις κεντρικές πλατείες του Λονδίνου. Ο πρώτος και σημαντικότερος που ανέβηκε την σκάλα της εξέδρας προς την αγχόνη ήταν ο δολοπλόκος Λόρδος Μπέρλεϋ (Burghley) ο οποίος εκτελέστηκε με την κατηγορία της προδοσίας της Μαρίας Στιούαρτ, στην οποία είχε ορκιστεί πίστη. Όμως, οι Ισπανοί στρατιώτες δεν έβλαψαν τους απλούς πολίτες παρά τις φήμες που ακούγονταν στο Λονδίνο τον χειμώνα του 1587-88 για γενική σφαγή σε περίπτωση νίκης της Αρμάδας. Ο ναύαρχος Σάντα Κρούζ παρέμεινε στην Αγγλία ως στρατιωτικός διοικητής της, υποστηριζόμενος από 30.000 στρατιώτες –ανάμεσα τους πολλοί Ιρλανδοί και Σκώτοι.
Ο Δούκας της Πάρμας επέστρεψε τον Δεκέμβριο στην Ολλανδία την οποία υπέταξε οριστικά έως τον Μάρτιο του 1589. Τετρακόσιες χιλιάδες Ολλανδοί, θέλοντας να αποφύγουν την επαναφορά στον Καθολικισμό, μετανάστευσαν στη γειτονική Σαξονία. Το μεγάλο βασίλειο της Γαλλίας κατέστη ισπανικό προτεκτοράτο. Παρότι ο πανίσχυρος Φίλιππος μπορούσε να εκδιώξει ή να εξοντώσει τους Ουγενότους, τους ανέχθηκε σιωπηρά επειδή η αστάθεια που προκαλούσαν στην Γαλλία εξυπηρετούσε τα σχέδια του. Ο Γάλλος βασιλέας αναγκάστηκε να αποκηρύξει τον Προτεστάντη διάδοχο του Ερρίκο της Ναβάρρας. Η πραγματική εξουσία πέρασε στον Δούκα του Γκιζ έως το 1598, χρονιά θανάτου του Φιλίππου. Η Γαλλία εκδίωξε ή απορρόφησε βαθμιαία τους Ουγενότους, καθιστάμενη ο μεγαλύτερος αντίπαλος της Ισπανίας κατά τον 17ο αιώνα.
Οι πρώτες πολιτικές πράξεις του Φίλιππου (Φεβρουάριος 1589) σχετικά με την Βρετανία αφορούσαν την αποδυνάμωση του αγγλικού βασιλείου έτσι ώστε να αποτελεί μονίμως υποχείριο της Ισπανίας. Ο Φίλιππος ανεκήρυξε την Ιρλανδία ανεξάρτητο βασίλειο με μονάρχη έναν γόνο του κλάδου των Ισπανών Αψβούργων. Ένας ακόμη Αψβούργος του ισπανικού κλάδου ανακηρύχθηκε βασιλέας της ανεξάρτητης πλέον Ουαλίας στην οποία προσαρτήθηκαν η Κορνουάλη, η Κουμβρία (Cumberland), το Λάνκασαϊρ (Lancashire) και λίγες ακόμη περιοχές του ηττημένου αγγλικού κράτους. Η αποδυνάμωση της Αγγλίας εξασφαλίσθηκε με την ανακήρυξη του ανεξάρτητου βασιλείου της Νορθουμβρίας (Northumbria) το οποίο περιελάμβανε όλα τα παλαιά αγγλικά εδάφη βορείως του Νότιγχαμ έως τα σκωτικά σύνορα. Ο Αψβούργος πρίγκηπας που έγινε βασιλέας του, έλαβε το συμβολικό όνομα Αρθούρος Α΄, μια επιλογή του Φιλίππου. Ο Ισπανός βασιλέας ήθελε να δηλώσει με αυτόν τον τρόπο ότι τα εδάφη της Νορθουμβρίας δεν θα γίνονταν ποτέ πάλι αγγλικά.
Ωστόσο, ο θρόνος της εναπομείνασας Αγγλίας ήταν κάτι διαφορετικό. Μερικοί Ισπανοί αξιωματούχοι συμβούλευσαν τον Φίλιππο να λάβει ο ίδιος το αγγλικό στέμμα αλλά ο μεγάλος νικητής το απέκλεισε. Επιπροσθέτως, θεώρησε ότι ο νέος Καθολικός βασιλέας της Αγγλίας δεν έπρεπε να είναι γενικά Ισπανός προκειμένου να μην προκαλέσει περαιτέρω το εθνικό αίσθημα του λαού ο οποίος είχε δυσαρεστηθεί με τον διαμελισμό της χώρας του. Η κατάκτηση της Αγγλίας είχε κοστίσει στον Φίλιππο αμύθητα ποσά, για αυτό τον λόγο ήταν προσεκτικός ως προς την αποφυγή εξεγέρσεων του αγγλικού λαού. Από την άλλη πλευρά, ο νέος βασιλέας έπρεπε να είναι έμπιστος του Φιλίππου, κάποιος συγγενής του, κάποιος Αψβούργος. Η λύση θα βρισκόταν στους αυστριακούς Αψβούργους.

Spanish GalleonΙσπανικό γαλεόνι (copyright: Revell)
.
Ο Φίλιππος ήρθε σε επαφή με τον συγγενή του Αυτοκράτορα της Γερμανίας και βασιλέα της Αυστρίας και Ουγγαρίας προκειμένου ο δεύτερος να του προτείνει κάποιον από τον Οίκο του ως μονάρχη της Αγγλίας. Ο ενδεκάχρονος Φερδινάνδος, εγγονός του παλαιότερου Αυτοκράτορα Φερδινάνδου Α΄ ήταν μια καλή επιλογή. Ο Αψβούργος πρίγκηπας εγκαταστάθηκε με τον πατέρα του Κάρολο, Αρχιδούκα της Στυρίας, στο Λονδίνο τον Μάρτιο του 1589. Τον επόμενο μήνα στέφθηκε βασιλέας της Αγγλίας, ιδρυτής της αψβουργικής δυναστείας της χώρας. Θα αποτελούσε έναν έμπιστο μονάρχη –ουσιαστικώς αντιβασιλέα- στην υπηρεσία του Φιλίππου, ηγέτη του Οίκου των Αψβούργων. Η ουσιαστική εξουσία βρισκόταν στα χέρια του Ισπανού στρατιωτικού διοικητή Σάντα Κρούζ. Τέλος, ο Φίλιππος άφησε τον Ιάκωβο στον σκωτικό θρόνο επειδή προσεχώρησε εγκαίρως στον Καθολικισμό. Στην ουσία ήταν υποτελής των Αψβούργων, «δέσμιος» των Χαϊλάντερς πολεμάρχων οι οποίοι κατείχαν την πραγματική εξουσία.
Η επαναφορά της Αγγλίας στον Καθολικισμό και την πολιτισμική επιρροή των χωρών οι οποίες δεν τον εγκατέλειψαν, οδήγησε στην πολιτισμική της αναγέννηση. Άλλωστε, η Ιταλία, η Γαλλία, η Ιβηρική χερσόνησος και οι άλλες Καθολικές περιοχές είχαν επίσης εισέλθει σε φάση αναγέννησης στους τομείς των τεχνών και των επιστημών ενώ οι νέοι Πάπες περιόριζαν όλο και περισσότερο τις αρμοδιότητες και την δράση της Ιεράς Εξέτασης παρά τις αγωνιώδεις προσπάθειες τους να διατηρήσουν την πολιτική εξουσία τους η οποία έφθινε συνεχώς. Η παπική εξουσία δεν μπορούσε πλέον να στραγγαλίζει τις προσπάθειες λύτρωσης από τον σκοταδισμό και την πολιτισμική οπισθοδρόμηση του μεσαιωνικού Καθολικισμού, οι οποίες αναπτύσσονταν στην Αγγλία ή όποιο άλλο κράτος. Τελικά η Μεταρρύθμιση των Προτεσταντών είχε ωφελήσει ολόκληρο τον ευρωπαϊκό χώρο όχι μόνο από την θρησκευτική άποψη αλλά και πολιτισμικά, πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά.
Ο πολιτειακός και θρησκευτικός διακανονισμός των Βρετανικών Νήσων διατηρήθηκε έως τα μέσα του 17ου αιώνα. Τότε η ισπανική δύναμη άρχισε να φθίνει λόγω της αλόγιστης εισροής του αμερικανικού χρυσού η οποία επέφερε την υποτίμηση του, υψηλό πληθωρισμό και κατάρρευση του οικονομικού συστήματος. Αυτό έδωσε την ευκαιρία στους Κρυπτο-προτεστάντες της Βρετανίας και της Ολλανδίας (οι οποίοι είχαν βαπτισθεί επιφανειακώς Καθολικοί λόγω του τρόμου της Ιεράς Εξέτασης) να επαναστατήσουν. Οι εμφύλιοι πόλεμοι με τους παπικούς ομοφύλους τους συνετάραξαν τις χώρες τους.
Η ισπανική κατάκτηση της Αγγλίας και της Ολλανδίας είχε ένα ακόμη αποτέλεσμα. Οι Ισπανοί εξασφάλισαν την ασφάλεια των αμερικανικών αποικιών τους έως το τέλος του 17ου αιώνα, απαγορεύοντας στους αγγλικούς και τους ολλανδικούς εμπορικούς στόλους να πλέουν στην Αμερική, με αποτέλεσμα να τις επεκτείνουν απερίσπαστοι. Οι νέοι αποικιστές αντίπαλοι τους ήταν οι Γάλλοι, οι οποίοι μετά το 1599 άρχισαν να αποικίζουν τις ανατολικές ακτές της βόρειας Αμερικής.
.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Στα πραγματικά γεγονότα, ο Πάρμας έχει κατηγορηθεί επανειλημμένα έως σήμερα ότι δεν είχε έτοιμο τον στρατό του για την απόβαση στην Αγγλία υπό την προστασία της Αρμάδας, όταν αυτή θα εμφανιζόταν. Όμως, η αλήθεια παραδίδεται από ολλανδικές και ισπανικές πηγές. Ο Δούκας είχε πανέτοιμη την αποβατική δύναμη του και περίμενε την Αρμάδα η οποία δεν εμφανίστηκε ποτέ. Μάλιστα ο Πάρμας εκγύμναζε κάθε ημέρα τους άνδρες του με ασκήσεις ταχείας επιβίβασης στα αποβατικά σκάφη
.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

(1) Martin C. and Parker G.: THE SPANISH ARMADA, London 1997
(2) CAMBRIDGE MODERN HISTORY, Cambridge.
(3) Parker G.: THE GRAND STRATEGY OF PHILIP II, Redwood Books, London 1998
(4) Creasy E.: FIFTEEN DECISIVE BATTLES OF THE WORLD, London 1994
(5) Banks Arthur: A WORLD ATLAS OF MILITARY HISTORY, Vol. Two, London 1979
.
Περικλής Δεληγιάννης
.