German infantry in Sevastopol

            Γερμανικό πεζικό κατά την πολιορκία της Σεβαστούπολης το 1942.

Συνέχεια από το Α΄  ΜΕΡΟΣ

.

            Τα σχέδια των Ρώσων να καταστρέψουν την Οθωμανική αυτοκρατορία, να προσαρτήσουν την Κωνσταντινούπολη και τις ευρωπαϊκές κτήσεις της και να καταστήσουν υποτελή τους τα μουσουλμανικά κρατίδια που θα σχηματίζονταν στις ασιατικές κτήσεις της, και ο φόβος των Βρετανών και των Γάλλων ότι τα ρωσικά σχέδια θα πραγματοποιούνταν, οδήγησαν στην έκρηξη του πολέμου της Κριμαίας (Κριμαϊκός). Το 1853 ο ρωσικός στόλος της Μαύρης Θάλασσας νίκησε συντριπτικά τον τουρκικό, και τον επόμενο χρόνο οι θορυβημένοι Βρετανοί και Γάλλοι σύμμαχοι των  Τούρκων αποβίβασαν μία μεγάλη στρατιά στη Μπαλακλάβα της Κριμαίας, και σε λίγο άρχισαν να πολιορκούν τη Σεβαστούπολη, τον βασικό ναύσταθμο του ρωσικού στόλου (και σήμερα). Οι Ρώσοι αυτοβύθισαν αρκετά πλοία τους στην είσοδο του λιμανιού προκειμένου να αποτρέψουν την είσοδο των εχθρικών πολεμικών. Μία σειρά από σκληρές μάχες δόθηκαν στον περίγυρο της πολιορκημένης Σεβαστούπολης, με σημαντικότερες εκείνες του Ικκερμαν και της Μπαλακλάβα, στην οποία αποδεκατίσθηκε και η περίφημη βρετανική  Ελαφρά Ταξιαρχία.

 

77300_990x742-cb1394052119

            Η Κριμαία από το 1783 έως το 1917. Σημειώνεται μεταξύ άλλων και η θέση της ταταρικής πρωτευουσας Μπαχτσε Σαράυ (Μπακσί Σαράι στην ταταρική τουρκική) (Copyright: National Geographic).

            .

            Σε λίγο διεφάνη ότι δεν μπορούσε να υπάρξει νικητής, ενώ οι απώλειες και για τις δύο πλευρές συσσωρεύονταν, περισσότερο από τις ασθένειες παρά από τις μάχες. Οι Ρώσοι ήταν εκείνοι που υφίσταντο το μεγαλύτερο οικονομικό και κοινωνικό βάρος, γι’ αυτό επιζήτησαν τον τερματισμό του πολέμου ο οποίος πραγματοποιήθηκε με τη Συνθήκη των Παρισίων το 1856. Παρότι φαινομενικά ο πόλεμος δεν είχε νικητή, οι Βρετανοί και οι Γάλλοι ήταν οι κερδισμένοι έχοντας διασώσει την παραπαίουσα Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι Τούρκοι ήταν οι απώτεροι ωφελούμενοι.

Allied seige of Sebastopol(by V.Nesterenko

            Ρώσοι στρατιώτες στην άμυνα της Σεβαστούπολης κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο. Κλασσικός πίνακας του V.Nesterenko.

.

            Ο πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές στην Κριμαία, ειδικά η δεύτερη. Η πολύπαθη χερσόνησος ήταν ένα από τα προπύργια των Λευκών αντεπαναστατών και κατέστη πεδίο άγριων μαχών ανάμεσα σε εκείνους και στους Μπολσεβίκους και τον στρατό του αναρχικού κινήματος του Μαχνο. Το Σοβιετικό καθεστώς κατέστησε την Κριμαία Αυτόνομη Δημοκρατία των Τατάρων εντός της Ρωσικής ΣΣΔ, αλλά αυτή η παραχώρηση είχε μικρή σημασία επειδή ο ρωσικός και ουκρανικός πληθυσμός ήταν ήδη υπερτριπλάσιος του ταταρικού. Στη δεκαετία του 1930 άρχισαν οι διώξεις του Στάλιν σε βάρος διαφόρων «ύποπτων» εθνοτήτων της ΕΣΣΔ, και οι Τάταροι και οι Ελληνες της Κριμαίας ήταν ανάμεσα σε εκείνους που υπέφεραν περισσότερο. Με την κολεκτιβοποίηση της ιδιοκτησίας, πολλοί από αυτούς έχασαν τις ιδιοκτησίες τους. Ειδικά οι Ελληνες είχαν στοχοποιηθεί από τον Στάλιν ως «αντεπαναστάτες» λόγω των σχέσεων τους με την καπιταλιστική Ελλάδα, τη μακρά καπιταλιστική τους παράδοση και την άρνηση τους να αφομοιωθούν. Τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν και η ελληνική λογοτεχνία εξοβελίσθηκε. Οι δε Τάταροι ήταν ακόμη περισσότερο δυσαφομοίωτοι στο σοβιετικό περιβάλλον λόγω της μουσουλμανικής θρησκείας και της τουρανικής γλώσσας τους.

686

Χάρτης του ευρύτερου Κριμαϊκού πολέμου (Penguin Atlas of  World  History).

.

            Κατά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά και τη σκληρή μάχη της Σεβαστούπολης, οι Γερμανοί κατέλαβαν όλη την Κριμαία (1942), η οποία υπέφερε από την κατοχή. Παρότι 40.000 Τάταροι είχαν επιστρατευθεί στον Κόκκινο στρατό πολεμώντας σε διάφορα μέτωπα, ένα μεγάλο μέρος των Τατάρων συνεργάστηκε με τους Γερμανούς. Οι Γερμανοί αποχώρησαν την άνοιξη του 1944. Το 1945 μία από τις ιστορικότερες στιγμές για την Κριμαία έλαβε χώρα στο ανάκτορο της Λιβαδειάς κοντά στη Γιάλτα, όπου συναντήθηκαν για την περίφημη Συνδιάσκεψη της Γιάλτας, ο ηγέτης της ΕΣΣΔ Ιωσήφ Στάλιν, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Φρ. Ντ. Ρούσβελτ και ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Ουίνστον Τσώρτσιλ.

Crimean

            Σύγκρουση Βρετανικού και Ρωσικού ιππικού κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο.

.

            Ο Στάλιν στράφηκε εναντίον των Τατάρων λόγω της συνεργασίας μέρους τους με τους Γερμανούς. Κατήργησε την αυτονομία της Κριμαίας και οργάνωσε τη μαζική μεταφορά όλων των Τατάρων (περίπου 210.000) αλλά και περίπου 60.000 Ελλήνων της Κριμαίας και της Ουκρανίας, στην Κεντρική Ασία. Πολλοί από αυτούς πέθαναν λόγω των αθλίων συνθηκών μεταφοράς και διαβίωσης τους εκεί. Μετά τον θάνατο του Στάλιν, επιτράπηκε ο επαναπατρισμός μερικών Τατάρων και Ελλήνων στην Κριμαία, σταδιακά όλο και περισσότερων έως το 1991. Ωστόσο στους περισσότερους Ταταρους επετράπη η επιστροφή μόνο μετά την οριστική διάλυση της ΕΣΣΔ (1991). Σήμερα οι Τάταροι αριθμούν 250.000 και οι Ελληνες μόλις 5.000.  Εντούτοις  στην  Ουκρανία ζουν σήμερα περίπου  100.000 Ελληνες.  Το 1954 ο Ουκρανός ηγέτης της ΕΣΣΔ, Νικητα Χρουτσεφ απέσπασε την Κριμαία από τη Ρωσία, παραδίδοντας την στη ΣΣΔ Ουκρανίας. Αρκετές θεωρίες έχουν διατυπωθεί για αυτή την απόφαση του η οποία παραμένει έως σήμερα ακατανόητη. Κατά την άποψη μου η Κριμαία ήταν “δωρο παρηγοριάς” στους Ουκρανούς εθνικιστές που είχαν ηττηθεί οριστικά μόλις τέσσερα χρόνια νωρίτερα (1950) από τον Κόκκινο στρατό αλλά πάντα απεργάζονταν την απόσπαση από την ΕΣΣΔ.

            Κατά τα μεταπολεμικά χρόνια, η Κριμαία κατέστη περίφημο κέντρο διακοπών για παραθεριστές από όλη την ΕΣΣΔ αλλά και τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, κυρίως από την πρώην Ανατολική Γερμανία. Ειδικά η Γιάλτα κατέστη πολυτελές θέρετρο για τα υψηλόβαθμα στελέχη των ΚΚ των ίδιων χωρών. Παράλληλα συνεχίσθηκε η εγκατάσταση Ρώσων και Ουκρανών στην Κριμαία η οποία είχε αρχίσει από το 1783.

(Reuters, Baz Ratner)

Ρώσοι μάχιμοι στη σύγχρονη Κριμαία του 2014  (Copyright: Reuters, Baz Ratner)

.

Κατά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991 και την ανεξαρτητοποίηση της Ουκρανίας, οι συντριπτικά Ρώσοι και Ρωσόφωνοι κάτοικοι της Κριμαίας απαίτησαν την ένωση τους με τη Ρωσική Ομοσπονδία. Ετσι δημιουργήθηκε ένα πρόβλημα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας το οποίο διευθετήθηκε σύντομα με συμβιβασμό: η Κριμαία παρέμεινε στην Ουκρανία αλλά ανακηρύχθηκε Αυτόνομη Δημοκρατία. Ταυτόχρονα η Ρωσία «ενοικίασε» από την Ουκρανία την περιοχή της Σεβαστούπολης με τη μεγάλη ρωσική ναυτική και στρατιωτική βάση. Στην πραγματικότητα η Ρωσία με την ισχυρή παρουσία της στη Σεβαστούπολη και τον συντριπτικά ρωσικό κριμαϊκό πληθυσμό, διατήρησε ένα καθεστώς «συνιδιοκτησιας» με την Ουκρανία στην Κριμαία. Η τελευταία απογραφή έδωσε μία σύνθεση πληθυσμού αποτελούμενου κατά 58 % από Ρώσους, 25 % Ουκρανούς, 12 % Τάταρους και 5% άλλους (Αρμένιους, Βουλγαρους, Ιουδαιους κ.α.). Ωστόσο οι περισσότεροι Ουκρανοί είναι Ρωσόφωνοι (ρωσικής καταγωγής και Ρωσόφιλοι), γεγονός που ανεβάζει το ρωσικό στοιχείο στο 75 %. Ο συνολικός πληθυσμός εκτιμάται το 2013 στα 2.300.000 μαζί με τη ζώνη της Σεβαστούπολης.

UA9

Χάρτης της εσωτερικής διαίρεσης της Ουκρανίας σε φυλοδυτικές και φιλορωσικές περιφέρειες, με βάση τα εκλογικά αποτελέσματα του 2010. Οι περιφέρειες με βαθύ πράσινο είναι κυρίως ρωσόφωνες.

.

             Το 2014, μετά την «εξέγερση του Κιέβου» και τη βίαιη ανατροπή της κυβέρνησης Γιανουκόβιτς, η Κριμαία πρακτικά αποσχίσθηκε από την Ουκρανία και πέρασε υπό τον ρωσικό έλεγχο. Οι Ρώσοι και Ρωσόφωνοι μερικών νότιων περιφερειών της Ουκρανίας, όπως της Οδησσού, του Ντονιετσκ και του Λουγάνσκ απαίτησαν δημοψήφισμα για την ένωση τους με την de facto ανεξάρτητη Κριμαία.

            Λίγες ημέρες αργότερα, τον Μάρτιο 2014, σε δημοψήφισμα που διενεργήθηκε με τη συντριπτική συμμετοχή του 83 %, το 96,6 % των πολιτών της Κριμαίας ψήφισαν την επανένωση της με τη Ρωσία. Οι Τάταροι μποϋκόταραν το δημοψήφισμα αλλά οι συντριπτικά περισσότεροι Ουκρανοί κάτοικοι συμμετείχαν σε αυτό. Η Ρωσική Ομοσπονδία αναγνώρισε αμέσως την ανεξαρτησία της Κριμαίας, σε αντίθεση με τις χώρες της Δύσης που εξέφρασαν τη δυσαρέσκεια τους για την εξέλιξη. Όμως η άρνηση τους έχει μικρή σημασία επειδή ο Δυτικός κόσμος και η ίδια η Ουκρανία θεωρούν ανεπίσημα την Κριμαία ως «χαμένη υπόθεση» για την Ουκρανική Δημοκρατία για πολλούς λόγους. Το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας επικεντρώνεται πλέον στο αν οι νότιες και ανατολικές περιφέρειες της Ουκρανίας θα ακολουθήσουν το παράδειγμα της χερσονήσου. Η Κριμαία λίγες ημέρες μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της, έγινε δεκτή στη Ρωσική Ομοσπονδία ως ομόσπονδη δημοκρατία της (Μάρτιος 2014).

.

 Περικλής  Δεληγιάννης

.

ΠΗΓΕΣ – ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ  ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

(1)   Διόδωρος  ο  Σικελιώτης:  ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ  ΙΣΤΟΡΙΚΗ,  Κάκτος,  Αθήνα.

(2)   Ηρόδοτος:  ΙΣΤΟΡΙΑ,  Κάκτος,  Αθήνα.

(3)   Στράβων:  ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ,  Κάκτος,  Αθήνα.

(4)   IΣΤΟΡΙΑ  ΤΟΥ  ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ  ΕΘΝΟΥΣ,  Εκδοτική  Αθηνών  1970  κ.ε.

(5)   Cernenko  E.V.  and  MacBride  An.:  THE  SCYTHIANS  700-300  BC,  London  1983.

(6)   NEW CAMBRIDGE  MODERN HISTORY, Cambridge 1957–1979.

(7)   Williams, Br. Gl.: THE CRIMEAN TATARS, Brill 2001.

(8)   Schonle, An. ‘Garden of the Empire: Catherine’s Appropriation of the Crimea’ in  Slavic Review 2001.