Αβαρος  ιππέας  με περικεφαλαία  τύπου  “σπάνγκενχελμ”,  νομαδικό  σύνθετο  τόξο  και  μακρά  λόγχη  (copyright:  V. Vuksic)..

 

Η  πρώτη  μνεία  των  Εφθαλιτών  ή  Λευκών  Ούννων  στις  ευρωπαϊκές  πηγές  ανήκει  στον  Βυζαντινό  χρονικογράφο  Προκόπιο,  σύγχρονο  του  αυτοκράτορα  Ιουστινιανού.  Ο  Προκόπιος  κατέγραψε  τις  παρατηρήσεις  ενός  Βυζαντινού  απεσταλμένου  στους  Σασσανίδες,  ο  οποίος  ταξίδευσε  στο  ανατολικό  Ιράν.  Οι  Κινέζοι  χρονικογράφοι  μνημονεύουν  τους  Εφθαλίτες  ως  «Γε-τι-ι-λι-ντο» ή  απλούστερα  ως  «Γε-τα».  Φαίνεται  πως  οι  Εφθαλίτες  ήταν  αρχικά  ένα  φύλο  Ούννων,  το  οποίο  αναμείχθηκε  με  τους  Ιρανούς  και  λιγότερο  Τοχάριους  της  κεντρικής  Ασίας,  μετεξελισσόμενο  σε  ένα  μιγαδικό  ουννικό-ιρανικό-τοχαρικό  φύλο.  Έτσι  εξηγείται  και  η  πιθανότητα  να  υιοθέτησαν  έως  το  500  την  ιρανική  γλώσσα  και  αρκετά  ιρανικά  ανθρωπωνύμια.

Οι  Εφθαλίτες  κατόρθωσαν  να  ιδρύσουν  δύο  νομαδικές  «αυτοκρατορίες»  στην  κεντρική  Ασία,  στο  ανατολικό  Ιράν  και  στην  Ινδία.  Το  390  οι  συγγενείς  τους  Χιονίτες  Ούννοι  (γνωστοί  στους  Ρωμαίους  ως  «Κιδαρίτες»)  προετοίμασαν  το  έδαφος  για  την  εφθαλιτική  επέκταση,  όταν  νίκησαν  τους  Σασσανίδες  και  εγκαταστάθηκαν  στη  Σογδιανή  και  τη  Βακτρία  (περίπου  σύγχρονα  Ουζμπεκιστάν  και  βόρειο  Αφγανιστάν).  Το  420-427  οι  Εφθαλίτες  διενήργησαν  από  το  κεντροασιατικό  λίκνο  τους,  εκτεταμένες  επιδρομές  στην  Περσία  φθάνοντας  έως  τις  Ράγες  (σύγχρονη  Τεχεράνη),  ώσπου  ηττήθηκαν  συντριπτικά  από  τους  Σασσανίδες  (427).  Όμως  επανήλθαν  και  το  454  νίκησαν  τους  τελευταίους  εντείνοντας  πάλι  τις  επιδρομές  τους  στο  Ιράν.  Το  464,  νέες  επιδρομές  των  Εφθαλιτών  ανάγκασαν  τον  Σασσανίδη  βασιλιά  Φιρούζ  (Περόζη)  να  τους  αντιμετωπίσει  σε  μία  σειρά  πολέμων.  Οι  πόλεμοι  έληξαν  το  475  με  συνθήκη  ειρήνης  η  οποία  προέβλεπε  την  ετήσια  καταβολή  λύτρων  από  τους  Σασσανίδες  στους  Εφθαλίτες.  Το  468  οι  Σασσανίδες,  στα  πλαίσια  των  πολέμων  τους  εναντίον  όλων  των  Ούννων,  επιτέθηκαν  και  σφαγίασαν  μαζικά  τους  Χιονίτες/Κιδαρίτες. 
Οι  Εφθαλίτες  εκμεταλλεύθηκαν  τη  συντριβή  των  επικίνδυνων  Χιονιτών  και  εκδίωξαν  τα  υπολείμματα  τους  από  τη  Βακτρία-Σογδιανή,  την  οποία  κατέλαβαν  (473-475).  Ταυτόχρονα  με  τους  πολέμους  εναντίον  των  Περσών,  οι  Εφθαλίτες  επεκτείνονταν  στα  νοτιοανατολικά  σε  βάρος  των  Κουσάν,  κλάδου  των  Τοχάριων  (Γιούε  Τσι  στην  κινεζική)  ο  οποίος  είχε  ιδρύσει  ένα  ισχυρό  κράτος  εκτεινόμενο  από  την  κεντρική  Ασία  έως  τη  δυτική  Ινδία  (σύγχρονο  Πακιστάν).  Το  465  οι  Εφθαλίτες  απέσπασαν  τη  Γανδαρίδα  (βόρειο  Πακιστάν)  από  το  Κουσανικό  βασίλειο,  το  οποίο  τελικά  κατέστρεψαν  και  προσάρτησαν  το  477  μαζί  με  εκτεταμένες  ινδικές  περιοχές.  Το  479  κατέκτησαν  τις  πόλεις-κράτη  Χοτάν  και  Κασγκάρ  στη  σύγχρονη  κινεζική  Αυτόνομη  Περιοχή  Σιντσιάνγκ-Ουιγκούρ.

2

Οι  αυτοκρατορίες  των  Εθφαλιτών (πράσινο  χρώμα),  των  Ζουάν  Ζουάν  (κίτρινο)  και  των  Σασσανιδών (καφέ)  το  460-470  μΧ.

Το  480-500  οι  επιδρομές  των  Εφθαλιτών  στην  Ινδική  αυτοκρατορία  των  Γκούπτα  και  οι  εσωτερικοί  παράγοντες  αποσταθεροποίησης  της,  επέφεραν  τη  διάλυση  της  παραδίδοντας  στον  έλεγχο  ή  το  έλεος  των  πρώτων  ολόκληρη  τη  βόρεια  και  την  κεντρική  Ινδία.  Περί  το  500,  οι  Εφθαλίτες  της  Ινδίας  αποσπάσθηκαν  ουσιαστικά  από  το  μητροπολιτικό  εφθαλιτικό  χαγανάτο  της  Σογδιανής.  Έτσι  σχηματίσθηκαν  δύο  εφθαλιτικά  βασίλεια,  το  Δυτικό  (Σογδιανής-Βακτρίας)  και  το  Ανατολικό  (Ινδίας).  Το  484  ο  Φιρούζ  της  Περσίας  αρνήθηκε  να  πληρώσει  την  ετήσια  χορηγία  στους  Εφθαλίτες  και  τους  επιτέθηκε  αλλά  υπέστη  πανωλεθρία.  Μετά  τη  νίκη  τους,  οι  δυτικοί  Εφθαλίτες  επεκτάθηκαν  στα  βορειοανατολικά,  προς  την  πλευρά  της  Κίνας,  προσαρτώντας  τη  σύγχρονη  Τζουγγαρία,  το  Τουρφάν  και  το  Καρασάρ  στην  προαναφερόμενη  περιοχή  Σιντσιάνγκ-Ουιγκούρ  (493-508).  Το  500  βοήθησαν  τον  διάδοχο  του  Φιρούζ  να  ανακτήσει  τον  θρόνο  των  Σασσανιδών,  από  όπου  είχε  εκδιωχθεί,  εξασφαλίζοντας  πάλι  την  είσπραξη  ετησίων  λύτρων.  Το  503  οι  Σασσανίδες  εξαπέλυσαν  νέο  φονικό  πόλεμο  εναντίον  των  Εφθαλιτών.  Οι  δύο  πλευρές  σύναψαν  νέα  συνθήκη  ειρήνης  το  513.  Το  513  οι  Εφθαλίτες  έφθασαν  στο  απόγειο  της  ισχύος  τους.  Σαράντα  βασίλεια  και  νομαδικοί  λαοί  (συμπεριλαμβανομένης  της  Σασσανιδικής  αυτοκρατορίας)  τους  κατέβαλαν  φόρους  ενώ  το  σύνολο  των  εφθαλιτικών  εδαφών  (κεντροασιατικών,  ιρανικών  και  ινδικών)  είχαν  πληθυσμό  που  υπολογίζεται  σε  50.000.000-60.000.000  κατοίκους  (κυρίως  Ινδούς).  Τότε  σημειώθηκε  η  πρώτη  επαφή  συμμαχίας  μεταξύ  Εφθαλιτών  και  Ζουάν  Ζουάν,  όταν  ένας  πρίγκιπας  των  δεύτερων  κατέφυγε  στην  επικράτεια  των  πρώτων  ζητώντας  τη  βοήθεια  τους  εναντίον  κάποιου  αντίζηλου  του  για  τον  θρόνο.

4

Σύγχρονος  αναβολέας  από  τη  Μογγολία.  Ο  αναβολέας  επινοήθηκε  περί  το  200  μ.Χ.  στις ασιατικές  στέπες  και  έδωσε  αποφασιστικό  πλεονέκτημα  στους  Ασιάτες  νομάδες,  επειδή  επέβαιναν  σταθερότερα  στο  άλογο  τους,  μπορούσαν  να  μάχονται  με  μεγαλύτερη  ευελιξία  και  να  ελέγχουν  το  άλογο  τους  μόνο  με  τα  πόδια,  έχοντας  και  τα  δύο  χέρια  ελεύθερα  για  τη  χρήση  όπλων.  Θεωρείται  ότι  οι  Αβαροι  μετέδωσαν  τη  χρήση  του  στην  Ευρώπη.

Το  532  άρχισε  η  αποδυνάμωση  των  Εφθαλιτών,  όταν  αντιμετώπισαν  εξεγέρσεις  στην  ανατολική  και  την  κεντρική  Ινδία.  Οι  ανατολικοί  Εφθαλίτες  έχασαν  το  μεγαλύτερο  μέρος  αυτών  των  περιοχών,  παρότι  κατέκτησαν  ως  αντιστάθμισμα  την  ινδική  περιοχή  Κασμίρ  διατηρώντας  την  έως  το  542.  Το  552  οι  Τούρκοι  κατέστρεψαν  το  χαγανάτο  των  Ζουάν  Ζουάν  και  άρχισαν  τις  επιθέσεις  στην  εφθαλιτική  επικράτεια.  Το  557  οι  πρώτοι  συμμάχησαν  με  τους  Σασσανίδες  προκειμένου  να  επιτεθούν  από  κοινού  στους  δυτικούς  Εφθαλίτες  και  να  διαμελίσουν  το  χαγανάτο  τους.  Ο  ικανός  Σασσανίδης  βασιλιάς  Χοσρόης  Α΄  είχε  να  επιλέξει  μεταξύ  της  συμμαχίας  με  τους  Εφθαλίτες  εναντίον  των  ανερχόμενων  Τούρκων,  και  της  αντίστροφης  συμμαχίας  εναντίον  τον  Εφθαλιτών.  Τελικά  επέλεξε  να  πλήξει  τους  τελευταίους  θεωρώντας  τους  μεγαλύτερη  απειλή.  Οι  δυτικοί  Εφθαλίτες  ηττήθηκαν  συντριπτικά  και  το  557  ή  558  ο  κύριος  όγκος  τους  κατέφυγε  καλπάζοντας  στα  βορειότερα  της  κεντρικής  Ασίας,  προκειμένου  να  αποφύγει  τη  μαζική  εξόντωση.  Μερικά  εφθαλιτικά  γένη  παρέμειναν  στη  Σογδιανή  συνεχίζοντας  την  αντίσταση  στους  Πέρσες  και  στους  Τούρκους  έως  το  565.  Οι  ανατολικοί  Εφθαλίτες  διατήρησαν  την  ινδική  αυτοκρατορία  τους  έως  το  570,  όταν  διαλύθηκε  εν  μέσω  επαναστάσεων.  Αιώνες  αργότερα,  οι  Ινδοί  Ρατζπούτ  υπήρξαν  δεινοί  πολεμιστές  οι  οποίοι  αντιστάθηκαν  επίμονα  σε  όλους  τους  εισβολείς  στην  Ινδία,  μεταξύ  άλλων  και  στους  Βρετανούς  αποικιοκράτες.  Η  πολεμική  αριστοκρατία  των  Ρατζπούτ  διεκδικούσε  καταγωγή  από  Εφθαλίτες  οι  οποίοι  είχαν  αφομοιωθεί  από  τους  Ινδούς.  Γενικά  οι  Εφθαλίτες  πρόγονοι  των  Αβάρων  έμειναν  στην  ιστορική  μνήμη  των  λαών  με  τους  οποίους  συγχρωτίσθηκαν,  ως  ανελέητοι  επιδρομείς  και  καταπιεστικοί  κυρίαρχοι  για  τους  υποτελείς  τους.

White_Hun

Νόμισμα  ενός  Εθφαλίτη  βασιλιά.  Παρατηρείστε  τα  ανθρωπολογικά  χαρακτηριστικά  του.

Περί  το  555,  ένα  μέρος  των  ηττημένων  Ζουάν  Ζουάν (βλ. παλαιότερο άρθρο για τους Ζουάν Ζουάν),  «30.000  σκηνές»  σύμφωνα  με  τις  πηγές,  κάλπασε  στην  κεντρική  Ασία  διαφεύγοντας  από  τους  Τούρκους  διώκτες  του.  Οι  φυγάδες  έφεραν  ήδη  την  ονομασία  «Αβαροι».  Το  557/558  οι  επιζώντες  δυτικοί  Εφθαλίτες  διέφυγαν  στην  κεντρική  Ασία,  όπου  συνάντησαν  τους  Ζουάν  Ζουάν/Αβάρους.  Σύμφωνα  με  την  πιθανότερη  θεωρία,  οι  δύο  λαοί  ενώθηκαν  εναντίον  των  Τούρκων  κοινών  εχθρών  τους,  σχηματίζοντας  νέα  φυλετική  ένωση.  Η  ονομασία  «Αβαροι»  σημαίνει  τους  «εξόριστους»  ή  «φυγάδες»  στην  πρωτοτουρκική  γλώσσα,  την  οποία  μάλλον  μιλούσαν  τα  περισσότερα  αβαρικά  γένη.  Φαίνεται  πως  το  βασιλικό  γένος  των  Ζουάν  Ζουάν  ή  ένας  κλάδος  του,  κατέστη  η  βασιλική  δυναστεία  των  νέο-Αβάρων.  Στη  νέα  ένωση  συμμετείχαν  και  άλλες  φυλές,  κυρίως  τουρκικές  (κεντροασιατικές  ή  φυγάδες  από  ανατολικότερα).  Παλαιότερες  απόψεις  θεωρούσαν  ότι  οι  περίφημοι και επίφοβοι Αβαροι  της  Ευρώπης  κατάγονταν  αποκλειστικά  από  τους  Ζουάν  Ζουάν  ή  αποκλειστικά  από  τους  Εφθαλίτες  ή  άλλους  νομαδικούς  λαούς  όπως  οι  Κάο  Τσ’ε,  όμως  η  έρευνα  των  τελευταίων  δεκαετιών  τείνει  να  συγκλίνει  στο  προαναφερόμενο  συμπέρασμα.

Περικλης  Δεληγιάννης

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ  ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

(1)         Moravcsik  Gyula:  BYZANTINO-TURCICA,  2  Band., Berlin  1958  (β΄  έκδοση).

(2)         HISTORY  OF IRAN,  Vol.  3, Cambridge University  Press.

(3)         Enoki, Kazuo: «ON THE NATIONALITY OF THE EPHTHALITES» στο Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, No. 18, 1955.